Düşüncenin yapıtaşları
Kavramlar Atölyesi

Doç. Dr. Recep Şentürk
Doç. Dr. Bedri Gencer

Süre
13 hafta

Başlangıç
1 Eylül

Ders günleri
Cuma 18:30-21:30

1. Hafta
Günümüzde Kavram Kargaşası, Sebepleri, Sonuçları

Yanlış kullanılan kavramlara örnekler: Nafile, tevatür, zihniyet, vizyon, misyon
Kavramlarda anlam kayması:
millet (din-ulus), teknik ve avami anlam da anarşi
Kavram-terim ilişkisi
Mantık / belagat ilişkisi
Totoloji: insan hakları, atlı süvari, yaya piyade
Dil, kelime, isim, mefhum (kavram), ıstılah (terim), tabir (deyim)
Dilin hakiki, mecazi kullanımı, concept, eser
Suret, tasavvur, misallerle anlatım
Dünyanın aynası olarak kavramların konvansiyonel özelliği
Devlet, namus gibi geleneksel kavramların asırlar içinde anlamlarının sürekli değişmesinden dolayı kullanımlarında anakronizmden kaçınma ihtiyacı
Eski bir kavramın yeni bir anlamı, tarihsel semantik
Yeni bir dünyanın keşfi yeni bir kavram, mefkure (Gökalp) toplum, buhran
Geleneksel dünyanın istikrarına göre kavramların netliği: muhabbet ile aşk arasında net ayırımda olduğu gibi
Parçalanan modern dünyanın karakteristiği politik mücadelenin yansıdığı kavramların da bulanıklığı
Gallie (socio-political concepts are essentially contested concepts)
Kavram kargaşasının objektif ve sübjektif iki sebebi
a) objektif: bilgi eksikliği Genelde insanların savundukları da, karşı çıktıkları kavramların da anlamlarını tam bilmemesi, İslam ve laiklik gibi
b) sübjektif: politik amaç, seçkinlerin kavramların anlamlarını çerçeveleme yoluyla manipülasyonu
Bulanıklığın özellikle demokrasi, laiklik gibi yabancı, ithal kavramlarda kendini göstermesi, halkın Tanzimat hukuk reformunu �gavura gavur denmeyecek gibi kendi kendine tercümesi
İktidar ve muhalefet pozisyonlarına göre kavramların farklı, ideolojik ve ütopik kullanımları
Kavramlara özcü ve ilişkisel yaklaşım arasındaki fark

2. Hafta
İki Bilgi Anlayışı Arasında Türk Düşüncesinin Kavramları

İlim / bilim nedir?
Kimin ilmi / bilimi?
Geleneksel bütüncül bilgi ve modern parçalanmış bilgi (Ağaç / orman ilişkisi)
Batılı bilgi ve Doğulu bilgi
Fıkıh ve sosyal bilimler
Fıkıh nasıl bir ilimdir?
Sosyal bilim nasıl bir ilimdir?
İlim, hikmet, şeriat, fıkıh (İmam-ı Azam�ın tarifi)
Sosyal bilim teori ve hipotez üretir
Fıkıh içtihat, fetva, hüküm üretir

3. Hafta
Varlık Felsefesine Dair Kavramlar

Meratibü�l-Vücud (Çok katmanlı varlık): Mülk, melekût, lâhût
Batılı ontoloji: idealizm ve materyalizm
Her teorinin dayandığı varlık hakkında öncüller
Cosmos, makro-kozmos mikro-kozmos (felsefi antropoloji), Yansıması
Nomos veya şeriat (ana-yasa)
İnsan nasıl bir varlıktır?
Toplum nasıl bir varlıktır?
Ekonominin temel kavramları insan tabiatına ilişkin bir ihtiyaç tasavvuruna dayanır
Varlık � bilgi � değer � norm � amel
Din, şeriat, millet, akide, fıkıh, İslam, iman, imtihan, hayatın anlamı, kurtuluş

4. Hafta
Bilgi Felsefesine Dair Kavramlar

Epistemoloji ve Esbâbu�l-ilm akıl sadık haber
Meratibu�l-ulûm (Bilgi hiyerarşisi)
İlim, hikmet, irfan, felsefe
İlimlerin fıkıh açısından tasnifi:
İlm-i hal: Zorunlu bilgiler

5. Hafta
Yönteme Dair Kavramlar

Metodoloji ve Usûl
Fıkıh usûlü ve Edile-i Erba�a (Dört ana delil)
Sosyal Bilim metodolojisi: açıklama ve yorumsama
�Tek taraflı nedenselliğe dayalı açıklama
Fıkıh içtihat, fetva, hüküm üretir �Çok-sebepli sosyal olayları anlama
Yumurta / tavuk ilişkisi
Sosyal ve doğal bilimler ayırımı, kesinlik sorunu
Sosyal bilim/değer ilişkisi objektiflik ve sübjektiflik ilişkisi

6. Hafta
Sosyal Değişme, Çatışma ve Bilim İlişkisine Dair Kavramlar

Din �teoloji �ideoloji� sosyoloji
Sosyal bilim ve toplumsal değişme, çatışma ve uyum
Fıkıh ve toplumsal değişme ve çatışma
Postmodernite ve bilim
Bilim siyaseti ve siyaset-bilim ilişkisi
İlim ve irfandan, bilim ve ideolojiye
Alim ve ariften, akademisyen ve aydına

7. Hafta
Modernleşme, Sekülerleşme, Laikleşme ile İlgili Kavramlar

Dünyanın normal ve anormal değişimi
Batı�da modernleşme ne demek?
İslam�da modernleşme ne demek?
Zaman ve uzay kavramları etrafında geleneksel ve modern değişim anlayışları arasındaki fark
Kronolojik ilerleme ve gericilik retoriği
Gelenek, modernlik, modernite, modernist, modernizasyon, vs.
Sünnet, bidat
Reform, ihya, ıslah, tecdid
Laik, seküler, ladini, dünyevi
Bilginin, siyasetin, hukukun dünyevileşmesi
Dinin �İçten sekülerleşme�si (Luckman)
Evrensel din, sivil din, Türk İslamı
Normatif ve mekanik sekülerleşme

8. Hafta
Düşüncenin Modernleşmesi ve Laikleşmesi: Fıkıh�tan Sosyal Bilimlere Geçiş

Namık Kemal ve Sosyal Teori
Ziya Gökap ve Sosyoloji-Fıkıh sentezi
Said Halim Paşa: Sosyolojiye karşı
İzmirli İsmail Hakkı: Fıkıh-Sosyoloji sentezine karşı
Çok katmanlı düşünceden tek katmanlı düşünceye
Açık bilimden kapalı bilime
Otoriteryanizmin aracı olarak bilim

9. Hafta
Ahlaki Kavramlar

Din, ahlak, ibadet ve hukuk ilişkisi
Şeriat, tarikat, hakikat seviyelerinde ahlak
Ontoloji, epistemoloji, aksiyoloji
Güzel, çirkin, iyi, kötü, maruf, münker, helal, haram
Edeb, medenilik, ahlak, maneviyat, akl-ı selim, zevk-i selim
Ahlakın evrensel(doğruluk) ve izafi boyutu
Zamansal ve mekânsal izafilik
Toplumsal ahlakî kalite ve çöküş
Postmodern ahlak

10. Hafta
Siyasi Kavramlar

Geleneksel tedbir anlayışı ve modern iktidar politikası
Siyaset, ahlak ve kültür ilişkisi
Din, medine, medeniyet
Mülk, memleket
Millet
Cemaat
Ümmet
Demokrasi
Devlet
Ulus
Otorite
İktidar
Adalet, özgürlük, eşitlik
Din/İdeoloji Geleneksel mille/nihle
Belli başlı ideolojiler ideoloji ve ütopya, sağ ve solun Batıda ve Türkiye�deki anlamı (muhafazakârlık, liberalizm)
Tarikat, mezhep, sünnet, fırka, hizip

11. Hafta
Hukuki Kavramlar

Modern dünyada geleneksel din, ahlak, hukuk bütünlüğünün kaybı
Devletin doğuşuyla hakların koruyucusu hukukun pozitif hukuku adında mevzuata, kanunlara manzumesine dönüşümü
Hak, hukuk, devlet, kanun, adalet, nesafet, tabiî / pozitif hukuk, meşruiyet / yasallık, gerçek / tüzel kişilik, sosyal adalet, insan hakları, özel ve kamusal alan ve haklar

12. Hafta
Ekonomik Kavramlar

Ekonomi, ahlak ve kültür ilişkisi
İnsan nedir, ihtiyaçları nelerdir?
Geleneksel temel(havaic-i asliye) ve modern sonsuz ihtiyaç anlayışı
Modern ekonominin ihtiyaç tanımı
Meşruiyet, Rasyonalite
Protestan ahlakı ve kapitalizm, burjuvazi
İsraf, tüketim, kesb, rızk, tevekkül, haz, faiz, riba, etc.

13. Hafta
İletişim ve Medyayla Alakalı Kavramlar

Haber, iletişim (birincil ve ikincil), oy, kamuoyu (icma-ı ümmet),
Bilgi ve malumat, kitap ve bilgisayar, bilgi toplumu, bilgi patlaması, sanal dünya
Kültür, Popüler kültür, yüksek kültür
Ravi ve rivayet, şahit ve şehadet